Mục lục
Cơ thể phải phân biệt được "của mình" với "không phải của mình" — và làm việc đó với những tác nhân chưa từng gặp. Giải pháp tiến hoá là hai hệ thống bổ sung cho nhau.
Tuyến một: miễn dịch bẩm sinh
Phản ứng trong vài phút tới vài giờ, không cần biết trước kẻ xâm nhập là ai.
Các tế bào như đại thực bào và tế bào tua mang những thụ thể nhận dạng khuôn mẫu (PRR). Chúng không nhận diện từng virus cụ thể mà nhận diện các đặc trưng phân tử chung của mầm bệnh — ví dụ RNA sợi đôi, thứ hầu như chỉ xuất hiện khi virus đang nhân lên trong tế bào.
Khi PRR được kích hoạt, tế bào tiết interferon và cytokine, gây viêm cục bộ và báo động cho các tế bào lân cận chuyển sang trạng thái kháng virus.
Tuyến hai: miễn dịch thích ứng
Chậm hơn — mất 5–10 ngày cho lần gặp đầu tiên — nhưng đặc hiệu và có trí nhớ.
Tế bào lympho B sản xuất kháng thể gắn vào các vùng cụ thể trên bề mặt virus (epitope), trung hoà nó hoặc đánh dấu để tế bào khác tiêu diệt.
Tế bào lympho T chia hai vai chính: T hỗ trợ điều phối toàn bộ phản ứng, còn T gây độc tiêu diệt các tế bào đã bị nhiễm.
Vì sao đặc hiệu đến vậy
Mỗi tế bào B và T mang một thụ thể duy nhất, được tạo ra bằng cách tái tổ hợp ngẫu nhiên các đoạn gen (cơ chế V(D)J). Quá trình này sinh ra khoảng 10¹¹ biến thể khác nhau — đủ để, với gần như mọi phân tử lạ, tồn tại sẵn một tế bào có thụ thể khớp với nó.
Khi một tế bào bắt gặp đúng mục tiêu, nó nhân lên hàng loạt. Đây gọi là chọn lọc dòng (clonal selection): cơ thể không thiết kế kháng thể theo yêu cầu, nó chọn ra sẵn cái phù hợp rồi khuếch đại lên.
Trí nhớ miễn dịch
Sau khi nhiễm trùng kết thúc, phần lớn tế bào hiệu ứng chết đi, nhưng một nhóm tế bào B và T nhớ vẫn tồn tại — có thể hàng chục năm. Lần gặp thứ hai, phản ứng diễn ra trong 1–3 ngày thay vì 5–10 ngày và mạnh hơn nhiều.
Vaccine khai thác đúng cơ chế này: đưa vào một phần mầm bệnh không gây bệnh (protein bề mặt, virus bất hoạt, hoặc mRNA mã hoá protein đó) để hệ miễn dịch tạo trí nhớ mà không phải trải qua đợt bệnh thật.
Vì sao vẫn mắc cúm hằng năm
Virus cúm biến đổi liên tục các protein bề mặt (kháng nguyên trôi dạt). Kháng thể tạo ra năm ngoái có thể không còn khớp tốt với chủng năm nay — đó là lý do vaccine cúm được cập nhật hằng năm, khác với vaccine sởi vốn hiệu quả gần như trọn đời.
Bài viết cung cấp thông tin khoa học mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của nhân viên y tế. Nếu bạn có vấn đề sức khoẻ cụ thể, hãy trao đổi với bác sĩ.
Đọc thêm
Nguồn tham khảo
- [1]Janeway's Immunobiology, 10th edition — W. W. Norton (2022)
- [2]Immune memory: understanding long-term protection — Nature Reviews Immunology (2021)
Ảnh: NIAID/NIH — Wikimedia Commons, Public domain.
