Mục lục
Nhật thực và nguyệt thực đều xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng gần như nằm trên cùng một đường thẳng. Tuy nhiên, chúng là hai hiện tượng hoàn toàn khác nhau:
- Nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng che khuất Mặt Trời.
- Nguyệt thực xảy ra khi Mặt Trăng đi vào bóng của Trái Đất.
Chính sự khác biệt này quyết định vùng quan sát được, thời gian kéo dài và mức độ an toàn khi quan sát.
Vì sao không tháng nào cũng có thực?
Mặt Trăng không quay quanh Trái Đất trên cùng mặt phẳng với quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời mà nghiêng khoảng 5°.
Vì vậy, phần lớn thời gian bóng của Trái Đất và Mặt Trăng không giao nhau. Nhật thực và nguyệt thực chỉ xảy ra khi trăng mới hoặc trăng tròn xuất hiện gần các điểm giao giữa hai quỹ đạo.
Nhật thực
Nhật thực xảy ra khi bóng của Mặt Trăng rơi lên Trái Đất.
Do Mặt Trăng nhỏ hơn rất nhiều so với Trái Đất nên vùng bóng tối rất hẹp. Vì thế:
- Nhật thực toàn phần chỉ quan sát được trên một dải hẹp.
- Phần lớn khu vực khác chỉ thấy nhật thực một phần.
Nhật thực hình khuyên
Do quỹ đạo Mặt Trăng có dạng elip, khoảng cách tới Trái Đất thay đổi liên tục.
Khi Mặt Trăng ở xa hơn bình thường, nó không che kín hoàn toàn Mặt Trời, để lại một vòng sáng xung quanh. Hiện tượng này được gọi là nhật thực hình khuyên.
Quan sát nhật thực có an toàn không?
Thông thường, không an toàn khi nhìn trực tiếp vào Mặt Trời.
Khi quan sát nhật thực cần:
- Sử dụng kính lọc đạt chuẩn.
- Không dùng kính râm, phim chụp ảnh hay đĩa CD.
- Không nhìn qua ống nhòm hoặc kính thiên văn nếu không có bộ lọc thích hợp.
Chỉ trong pha toàn phần của nhật thực toàn phần mới có thể quan sát bằng mắt thường trong thời gian ngắn.
Nguyệt thực
Nguyệt thực xảy ra khi Mặt Trăng đi vào bóng của Trái Đất.
Khác với nhật thực, bóng của Trái Đất tại khoảng cách Mặt Trăng lớn hơn nhiều lần kích thước của Mặt Trăng. Vì vậy:
- Nguyệt thực có thể nhìn thấy từ toàn bộ nửa Trái Đất đang là ban đêm.
- Pha toàn phần có thể kéo dài hơn một giờ.
Vì sao Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ?
Trong nguyệt thực toàn phần, ánh sáng Mặt Trời vẫn đi qua khí quyển Trái Đất trước khi chiếu tới Mặt Trăng.
Các bước sóng màu xanh bị tán xạ mạnh, trong khi ánh sáng đỏ truyền đi xa hơn và được khúc xạ vào vùng bóng tối. Kết quả là Mặt Trăng mang màu đỏ cam đặc trưng, thường được gọi là "Trăng Máu".
Nhật thực và nguyệt thực khác nhau thế nào?
| Đặc điểm | Nhật thực | Nguyệt thực |
|---|---|---|
| Vị trí che khuất | Mặt Trăng che Mặt Trời | Trái Đất che ánh sáng tới Mặt Trăng |
| Vùng quan sát | Dải hẹp trên Trái Đất | Nửa Trái Đất đang là đêm |
| Thời gian toàn phần | Vài phút | Có thể hơn một giờ |
| An toàn khi quan sát | Cần bảo vệ mắt | Hoàn toàn an toàn |
🌑 Nhật thực là hiện tượng Mặt Trăng che khuất Mặt Trời nên việc quan sát đòi hỏi các biện pháp bảo vệ mắt nghiêm ngặt. Trong khi đó, nguyệt thực chỉ là Mặt Trăng đi vào bóng của Trái Đất nên hoàn toàn an toàn để theo dõi bằng mắt thường.
Đọc thêm
Nguồn tham khảo
- [1]Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit — Reviews of Geophysics 38, 37 (2000)
- [2]Lunar Laser Ranging: A Continuing Legacy of the Apollo Program — Science 265, 482 (1994)
- [3]A Determination of the Deflection of Light by the Sun's Gravitational Field, from Observations Made at the Total Eclipse of May 29, 1919 — Philosophical Transactions of the Royal Society A 220, 291 (1920)
- [4]Notice of an Observation of the Spectrum of a Solar Prominence — Proceedings of the Royal Society of London 17, 91 (1868)
- [5]Moon Fact Sheet — độ nghiêng quỹ đạo, cận điểm, viễn điểm, đường kính — NASA Goddard Space Flight Center (2024)
- [6]Sun Fact Sheet — đường kính và khoảng cách — NASA Goddard Space Flight Center (2024)
- [7]Eclipses and the Moon's Orbit — vì sao nhật thực toàn phần sẽ chấm dứt — NASA Goddard Space Flight Center (2024)
- [8]Eye Safety During a Total Solar Eclipse — chuẩn ISO 12312-2 và quan sát gián tiếp — American Astronomical Society (2024)
- [9]Danjon Scale of Lunar Eclipse Brightness — NASA Goddard Space Flight Center (2024)
- [10]Eclipses and the Saros — độ dài chu kỳ, độ lệch kinh độ và chu kỳ exeligmos — NASA Goddard Space Flight Center (2024)
- [11]Nhật thực và nguyệt thực — Thiên văn Việt Nam (VACA) — Đặng Vũ Tuấn Sơn (2010)
- [12]Five Millennium Canon of Lunar Eclipses: −1999 to +3000 (NASA/TP-2009-214172) — NASA Goddard Space Flight Center (2009)
- [13]Five Millennium Canon of Solar Eclipses: −1999 to +3000 (NASA/TP-2006-214141) — NASA Goddard Space Flight Center (2006)
- [14]Mathematical Astronomy Morsels — tần suất trung bình nhật thực toàn phần tại một địa điểm cố định — Willmann-Bell (1997)
- [15]Total Solar Eclipse of 1995 October 24 — bảng hoàn cảnh nhật thực cho Đông Nam Á — NASA Reference Publication 1344 (1994)
Ảnh: Jongsun Lee - Unsplash
